Het Tweede Vaticaans Oecumenisch Concilie, ook wel bekend als Vaticanum II, werd van 11 oktober 1962 tot 8 december 1965 gehouden, en is bekend geworden als de kerkvergadering van het 'aggiornamento': het ‘bij de tijd brengen’ (moderniseren) van de Kerk; Vaticanum II heeft een grote invloed op het kerkelijk en gelovig leven gekregen.
Inhoud |
Op 11 oktober 1962 opende Paus Johannes XXIII (1958-1963) het Tweede Vaticaans Oecumenisch Concilie, ook bekend onder de Latijnse naam ‘Vaticanum II’. Het woord ‘Oecumenisch’ in de titel slaat in dit verband niet op het streven naar eenheid tussen de verschillende christelijke kerken. ‘Oecumenisch’ duidt hier op de oikoumenè, dat letterlijk ‘de bewoonde wereld’ betekent en meer in het bijzonder de rooms-katholieke Kerk verspreid over heel de aarde aanduidt.
Tijdens de openingsplechtigheid waren 2540 rooms-katholieke bisschoppen uit alle werelddelen aanwezig. Paus Johannes XXIII vroeg de vergaderde bisschoppen om ‘aggiornamento’. Dit Italiaanse woord voor modernisering betekent ‘bij de tijd brengen’. Modernisering van de Kerk was volgens deze paus onontkoombaar. Ook openheid naar de gehele wereld toe diende een kenmerk te worden van een gemoderniseerde Kerk. Dat werd uitgedrukt door de gebiedende beeldspraak om 'de ramen van de Kerk open te zetten voor de frisse lucht van buiten'. Daarom werden ook protestanten, orthodoxen en vertegenwoordigers van andere religies en politieke ideologieën als waarnemers bij het concilie uitgenodigd en benoemd.
Sinds het Eerste Vaticaans Concilie (Vaticanum I; 1869-1870) was de wereld ingrijpend veranderd. In het Westen had de democratie in twee wereldoorlogen overwonnen. In hoog tempo verdwenen de Europese koloniale wereldrijken. De macht van de massamedia, de kernwapenwedloop en de schrijnende armoede in grote delen van de wereld baarden veel katholieken grote zorgen.
De uitkomsten van het Tweede Vaticaans Concilie zijn sterk beïnvloed door de zogeheten Nieuwe Theologie. Veel vertegenwoordigers van deze theologische beweging waren tijdens het concilie aanwezig als adviseurs van verscheidene bisschoppenconferenties, voornamelijk van de West-Europese. De 'nieuwe theologen' maakten zich sterk voor herbronning. Zij vonden dat de Kerk in haar liturgie, catechese en diaconie zich meer moest baseren op de bijbel, op de leer van de apostelen en hun eerste opvolgers en op de geschriften van de kerkvaders. Zo zou de Kerk dichter bij haar oorsprong komen, waardoor de geloofwaardigheid van haar getuigenis zou moeten groeien.
Op 8 december 1965 werd het concilie afgesloten door Paus Paulus VI (1963-1978), opvolger van de in 1963 overleden Johannes XXIII. De concilievaders hadden verregaande besluiten genomen. In de liturgie werd de volkstaal toegestaan en tegelijkertijd het Latijn als universele taal van de Kerk bevestigd. De liturgische gebeden zouden later eveneens grote veranderingen ondergaan. De positie van de plaatselijke bisschoppen en ook die van de leken in de Kerk werd versterkt. De concilievaders verklaarden zich voorstander van democratie en van principiële gewetens- en godsdienstvrijheid. Zij toonden respect en openheid voor andere godsdiensten en andere christelijke kerkgenootschappen. Het heilskundig exclusivisme werd veelal verworpen, met name kwam dit in de relaties met het Jodendom en overige christenen tot uitdrukking. Bovendien spraken zij zich uit tegen de kernwapenwedloop.
Door het concilie werden geen nieuwe geloofsdefinities neergelegd, zoals door paus Johannes XXIII bij de openingstoespraak op 11 oktober 1962 werd benadrukt, maar een pastorale heroriëntering. Hierdoor vallen de uitspraken van het concilie niet onder het dogma van de onfeilbaarheid. (De paus doet enkel een onfeilbare uitspraak bij de afkondiging van een dogma wanneer het bisschoppencollege geen zitting houdt in een concilie.) In de afgelopen veertig jaren zijn in delen van de rooms-katholieke Kerk de vernieuwingsdecreten van het concilie verschillend uitgelegd. Soms werden zij als een oproep tot radicale breuk en revolutie verstaan, en door anderen dan weer geheel afgewezen. Paus Benedictus XVI (2005-heden) was gekend als een eerder progressieve theoloog tijdens het concilie, maar hij heeft na het concilie kritiek geuit op de wijze waarop in sommige landen de besluiten en de uitwerking van het concilie in de praktijk werden omgezet. Ook heeft hij een enigszins ander beeld van de praktische uitwerking van de oproep tot oecumenisme dan paus Johannes Paulus II, en het begrip 'oecumene' op zich definieert hij op een andere wijze, maar nog wel volgens de school van de Nieuwe Theologie die modernisering broodnodig acht(te).
Na afloop van het concilie ontstond er een debat, dat in enkele landen (in het bijzonder Nederland) erg fel gevoerd werd. Tussen 1968 en 1970 vond te Noordwijkerhout het Pastoraal Concilie plaats waarin vertegenwoordigers van allerlei instellingen en stromingen aan het woord kwamen. Sommige gelovigen vonden dat de door het concilie voorgestelde moderniseringen te ver waren doorgeschoten, anderen vonden juist dat de voorgestelde veranderingen niet ver genoeg gingen. In Nederland liep het debat danig uit de hand. In wat de 'Polarisatie' is gaan heten, dreigde de Nederlandse kerkprovincie uiteen te vallen in een rechter- en een linkervleugel, die onverzoenlijk tegenover elkaar leken te staan. De polarisatie is inmiddels voorbij en de gevolgen van de 'Tweede Beeldenstorm' die dadelijk na afloop van het Concilie door Nederland waaide, worden langzaam hersteld. De meeste Nederlandse katholieken (behalve dan de volgelingen van een controversiële figuur als concilievader en aartsbisschop Marcel Lefebvre) accepteren de besluiten van het Tweede Vaticaans Concilie, al zijn er nog wel grote meningsverschillen over de uitvoering van die besluiten.
De Kerk werkt nog altijd aan de uitwerking en toepassing van de conciliebesluiten. Het Concilie publiceerde zestien documenten: vier constituties, negen decreten en drie verklaringen. De constituties vormen de kerndocumenten. Zij behandelen de principiële onderwerpen. De decreten zijn opgezet als richtlijnen voor de pastorale praktijk. De drie verklaringen gaan in op eigentijdse vraagstukken.
Wie zich serieus wil verdiepen in de geschiedenis van de Katholieke Kerk kan niet om de concilieteksten heen. Voor de Nederlandse bisschoppen reden om in 2002 de Nederlandse vertaling van die constituties, verklaringen en decreten online in een databank te publiceren. Ze zijn online gezet op de website van Katholiek Nederland.
