Mit Vulgärlatein wird das gesprochene im Unterschied zum literarischen Latein bezeichnet. Die Bezeichnung geht auf das lateinische Adjektiv vulgaris („zum Volke gehörig, gemein“) zurück (sermo vulgaris „Volkssprache“). Aus der etwas moderneren Bezeichnung „Sprechlatein“ wird aber deutlich, dass damit nicht zwangsläufig eine niedere Sprachform gemeint ist. Auch die Gebildeten haben Vulgärlatein gesprochen. Das Vulgärlatein ist nicht einfach mit „spätem“ Latein gleichzusetzen und als historische Sprachstufe aufzufassen, da es als Varietät des Lateinischen schon in den frühen Komödien des Plautus und des Terentius bezeugt ist und somit von einer frühen, bereits in altlateinischer Zeit einsetzenden Trennung von gesprochenem und geschriebenem Latein auszugehen ist, die später durch die Sprechgewohnheiten latinisierter Kelten und Germanen noch weiter vertieft wurde und im frühen Mittelalter schließlich zur Herausbildung der romanischen Sprachen führte.
Inhaltsverzeichnis |
Da es aus alter Zeit keine Sprachaufnahmen geben kann, muss das gesprochene Latein erschlossen werden; dazu dienen folgende Quellen:
Die Erschließung des Sprechlateinischen hängt ab von der Möglichkeit, die in solchen Quellen belegten Einzelphänomene unter dem Gesichtspunkt ihrer Lautgesetzlichkeit anhand von Regeln zu beschreiben und unter Berücksichtigung anderssprachiger Einflüsse sowie außersprachlicher (geschichtlicher, sozialer und geographischer) Faktoren zu erklären.
„Vulgärlatein“ kann in der Sprachwissenschaft je nach Kontext unterschiedliche Bedeutungen haben:
In altlateinischer Zeit ist der Unterschied zwischen Sprech- und Schriftlatein noch vergleichsweise geringfügig. In klassischer Zeit, seit dem 3. Jahrhundert v.Chr., wird er durch die Normierung des Schriftlateinischen unter dem Einfluss des Griechischen – vermittelt durch griechische Sprach- und Rhetorik-Lehrer in Rom und durch die Nachahmung griechischer Literatur – verstärkt. Mit dem Zerfall des römischen Reiches und der Entstehung keltischer und germanischer Oberschichten intensiviert sich diese Entwicklung, die in der latinisierten Bevölkerung zu einer irreversiblen Zweisprachigkeit – Sprechlatein als Mutter- oder Erstsprache gegenüber Schriftlatein als sekundär erworbener Verkehrs-, Amts- und Literatursprache sowie Sprache des Kultus – und damit zur Herausbildung selbständiger romanischer Sprachen aus dem regional diversifizierten Sprechlatein führt. Die entscheidenden Übergänge in dieser Entwicklung sind zuerst für Nordfrankreich, und zwar für die Zweisprachigkeit spätestens durch das Konzil von Tours (813) und für die Selbständigkeit des Romanischen durch die Straßburger Eide (842) dokumentiert.
Die erstmalige wissenschaftliche Bestimmung des Begriffs Vulgärlatein wurde durch den Romanisten Friedrich Diez vorgenommen.
| Buchstabe | Klassisch | Vulgär | |
|---|---|---|---|
| kurzes A | ă | /a/ | /a/ |
| langes A | ā | /aː/ | /a/ |
| kurzes E | ĕ | /e/ | /ɛ/ |
| langes E | ē | /eː/ | /e/ |
| kurzes I | ĭ | /i/ | /ɪ/ |
| langes I | ī | /iː/ | /i/ |
| kurzes O | ŏ | /o/ | /ɔ/ |
| langes O | ō | /oː/ | /o/ |
| kurzes V | ŭ | /u/ | /ʊ/ |
| langes V | ū | /uː/ | /u/ |
| kurzes Y | y | /y/ | /ɪ/ |
| langes Y | y | /yː/ | /i/ |
| AE | æ | /ai/ | /ɛ/ |
| OE | œ | /oi/ | /e/ |
| AV | au | /au/ | /o/ |
Die Diphthonge AE und OE wurden beide zu /e/. AV veränderte sich von /aw/ zu /o/, nachdem das originale O sich bereits verändert hatte.
So verschwand die klassisch lateinische Unterscheidung zwischen langen und kurzen Vokalen.(Quantitätenkollaps) Wegen dieser Veränderung wurde die Betonung auf betonten Silben viel ausgeprägter als im klassischen Latein. Deshalb schwand die Ähnlichkeit zwischen den unbetonten Silben.
Die Sprachen durchliefen diesen Prozess in unterschiedlicher Schwere. Das /e/ in ferrum, "Eisen", blieb im französischen fer und dem portugiesischen ferro /'fɛʀu/ erhalten, wurde aber im spanischen hierro diphthongiert.
| Klassisch | Vulgär | Deutsch |
|---|---|---|
| sidus | stella | Stern |
| pulcher | bellus | schön |
| ferre | portare | tragen |
| ludere | iocare | spielen |
| mensa | tabula | Tisch |
| os | bucca | Mund |
| domus | casa | Haus |
| magnus | grandis | groß |
| emere | comparare | kaufen |
| equus | caballus | Pferd |
| esse | estere | sein |
| posse | potere | können |
Einige dieser Wörter, die im Romanischen verloren gingen, wurden später als lateinische Fremdwörter wieder aufgenommen. Die Vokabularveränderungen betrafen sogar die wichtigsten grammatischen Partikel wie an, at, autem, donec, enim, ergo, etiam, haud, igitur, ita, nam, postquam, quidem, quin, quod, quoque, sed, utrum, und vel.
Hin und wieder findet man lateinische Fremdwörter in lateinischen Sprachen, die mit ihren natürlich weiterentwickelten Formen koexistieren. Beispielsweise wurde das vulgärlateinische fungus auf spanisch zu hongo, mit dem für Spanisch üblichen F-zu-H-Wandel. Aber zusätzlich gibt es noch fungo, das im Mittelalter neu aus dem Lateinischen übernommen wurde.
| Kasus | Klassisch | Vulgär | Vulgär mit Präpositionen |
|---|---|---|---|
| Nominativ: | rosa | rosa | rosa |
| Genitiv: | rosae | rose | de rosa |
| Dativ: | rosae | rose | ad/pro rosa |
| Akkusativ: | rosam | rosa | rosa |
| Ablativ: | rosā | rosa | de/cum rosa |
Da die Lautveränderungen im Vulgärlatein zu Missverständnissen bei den Fällen führen konnten, wurde es von einer synthetischen zu einer analytischen Sprache, bei welcher der Satzbau ein notwendiges Element der Syntax ist, da eine vulgärlateinische Deklination allein nicht zu verstehen war. Die Funktionen der Kasusendungen übernahmen nun Präpositionen wie z. B. de (von) oder ad (zu), sodass man nur noch einen Kasus benötigte (eine Ausnahme in dieser Hinsicht bildet das Rumänische). Von dieser Entwicklung waren jedoch eher die Substantive betroffen, die Pronomina behielten oft ihre eigenständigen Formen bei (bspw. wurde der Ablativ mēcum mit mir im Spanischen zu conmigo).
Auch die Pluralbildung veränderte sich. Im Portugiesischen, Spanischen, Sardischen und Französischen wurde der Singular vom Plural mit einem -s am Schluss unterschieden, wie im Plural des Akkusativs im klassischem Latein. Im Italienischen und Rumänischen wurde die lateinische Pluralbildung beibehalten: -i maskulin, -e feminin, -a neutrum. Jedoch ist anzumerken, dass auch im klassischen Latein eine Pluralbildung mit -s erfolgt, nämlich bei allen Deklinationen außer der A- und O-Deklination. So lautet der Plural im klassischen Latein von Wörtern wie zB. "frater" (konsonantische Deklination) "fratres" und keinesfalls "fratri".
| Substantive | Adjektive | |||
|---|---|---|---|---|
| Sg. | Pl. | Sg. | Pl. | |
| m | uomo | uomini | buono | buoni |
| f | donna | donne | buona | buone |
| n | uovo | uova | buono | buone |
Da das Neutrum durch lautliche Entwicklungen meist nur noch im Nominativ und Akkusativ Plural vom Maskulinum zu unterscheiden war (vgl. n. nova, m. novi die Neuen), verschwand es bzw. ging ins Maskulinum über.
Im Italienischen haben sich Reste des lateinischen Neutrums erhalten. Formen wie l'uovo fresco (das frische Ei) / le uova fresche (die frischen Eier) deutet die eine Anschauung als maskulines "uovo" mit einen unregelmäßigen Plural. Die andere Sicht beschreibt "uovo" als ein regelmäßiges Substantiv im Neutrum. (< ovum, Plural ova).
Außer im Rumänischen gibt es in anderen großen romanischen Sprachen keine Substantive im Neutrum mehr, aber alle haben noch Pronomina im Neutrum. Französisch: celui-ci, celle-ci, ceci; Spanisch: éste, ésta, esto ("dieses"); Italienisch: gli, le, ci ("ihm", "ihr", "ihm"); Katalanisch: el, la, ho ("ihn", "sie", "es"); Portugiesisch: todo, toda, tudo ("alles" m., "alles" f., "alles" n.).
Das klassische Latein hatte verschiedene Suffixe, um Adverbien aus Adjektiven zu bilden: carus, "lieb, teuer", wurde zu care; acriter, "scharf", aus acer; crebro, "oft", aus creber. Alle diese Formen gingen im Vulgärlateinischen verloren und wurden durch einen Ablativ und die Form mente, den Ablativ von mens, ersetzt, was "mit einem _____ Geist" bedeutete . So wurde velox ("schnell") statt zu velociter zu veloce mente ("schnellen Geistes", "schnellgeistig") Diese Veränderung fand schon im ersten Jahrhundert vor Christus statt und findet sich beispielsweise bei Catullus:
Einige Tochtersprachen, wie Altfranzösisch, entwickelten durch die Lautverschiebungen neue grammatikalische Unterscheidungen. Beispielsweise gab es auf Latein ámo, amámus, (Ich liebe, wir lieben); weil ein betontes A auf altfranzösisch zu einem Diphthong wurde, konjugierte man j'aime ("Ich liebe") aber nous amons ("wir lieben") (Neufranzösisch: nous aimons). Viele dieser "starken" Verben haben heute vereinheitlichte Formen, doch manche behielten die Diphthongierung: je viens ("Ich komme") aber nous venons ("wir kommen").
Das Futur wurde in den romanischen Sprachen ursprünglich über Hilfsverben ausgedrückt. Das war deswegen der Fall, weil /b/ zwischen Vokalen zu /v/ wurde, das Futur "amabit" war so vom Perfekt "amavit" nicht mehr unterscheidbar. Ein neues Futur wurde entwickelt, ursprünglich mit dem Hilfsverb habere: *amare habeo, wörtlich "ich habe zu lieben". Wie aus folgenden Beispielen ersichtlich, wurde aus habeo ein Futursuffix:
Das Futur in der sardischen Sprache wird weiterhin mit app'a (appo a) ( lat.habeo) + Infinitiv gebildet .
Ein Vergleich von klassischem Latein, Vulgärlatein und vier romanischen Sprachen in der Konjugation des regelmäßigen Verbs "amare" und des Hilfsverbs "esse":
| Latein | Vulgärlatein | Spanisch | Portugiesisch | Italienisch | Französisch | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Indikativ | ||||||
| Infinitiv | amare | amare | amar | amar | amare | aimer |
| Präsens | amo amas amat amamus amatis amant |
amo amas ama amamos amates aman |
amo amas ama amamos amáis aman |
amo amas ama amamos amais amam |
amo ami ama amiamo amate amano |
aime aimes aime aimons aimez aiment |
| Futur | amabo amabis amabit amabimus amabitis amabunt |
amare habo amare habes amare habe amare habemos amare habetes amare haben |
amaré amarás amará amaremos amaréis amarán |
amarei amarás amará amaremos amareis amarão |
amerò amerai amerà ameremo amerete ameranno |
aimerai aimeras aimera aimerons aimerez aimeront |
| Imperfekt | amabam amabas amabat amabamus amabatis amabant |
amaba amabas amaba amabamos amabates amaban |
amaba amabas amaba amábamos amabais amaban |
amava amavas amava amávamos amávais amávam |
amavo amavi amava amavamo amavate amavano |
aimais aimais aimait aimions aimiez aimaient |
| Perfekt | amavi ama(vi)sti amavit amavimus ama(vi)stis amaverunt |
amai amasti amaut amammos amastes amaront |
amé amaste amó amamos amasteis amaron |
amei amaste amou amámos amastes amaram |
amai amasti amò amammo amaste amarono |
aimai aimas aima aimâmes aimâtes aimèrent |
| Zusammengesetztes Perfekt | - - - - - - |
amatum habo amatum habes amatum habe amatum habemos amatum habetes amatum haben |
he amado has amado ha amado hemos amado habéis amado han amado |
tenho amado tens amado tem amado temos amado tendes amado têm amado |
ho amato hai amato ha amato abbiamo amato avete amato hanno amato |
ai aimé as aimé a aimé avons aimé avez aimé ont aimé |
| Konjunktiv | Latein | Vulgärlatein | Spanisch | Portugiesisch | Italienisch | Französisch |
| Präsens | amem ames amet amemus ametis ament |
ame ames ame amemos ametes amen |
ame ames ame amemos améis amen |
ame ames ame amemos ameis amem |
ami ami ami amiamo amiate amino |
aime aimes aime aimions aimiez aiment |
| Futur | - - - - - - |
amare amares amare amáremos amareis amaren |
amar amares amar amarmos amáreis amarem |
- - - - - - |
||
| Imperfekt | amarem amares amaret amaremus amaretis amarent |
amare amares amare amaremos amaretes amaren |
amara/amase amaras/amases amara/amase amáramos/amásemos amarais/amaseis amaran/amasen |
amasse amasses amasse amássemos amásseis amassem |
amassi amassi amasse amassimo amaste amassero |
aimasse aimasses aimât aimassions aimassiez aimassent |
| Zusammengesetztes Perfekt | - - - - - - |
- - - - - - |
aie aimé aies aimé ait aimé ayons aimé ayez aimé aient aimé |
|||
| Plusquamperfekt | ama(vi)ssem ama(vi)sses ama(vi)sset ama(vi)ssemus ama(vi)ssetis ama(vi)ssent |
amasse amasses amasse amassemos amassetes amassen |
hubiera/hubiese amado hubieras/hubieses amado hubiera/hubiese amado hubiéramos/hubiéseis amado hubierais/hubieseis amado hubieran/hubieseis amado |
eusse aimé eusses aimé eût aimé eussions aimé eussiez aimé eussent aimé |
||
| Imperativ | - ama - - amate - |
- ama ame amemos amad amen |
- aime - aimons aimez - |
| Latein | Vulgärlatein | Spanisch | Portugiesisch | Italienisch | Französisch | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Indikativ | ||||||
| Infinitiv | esse | essere | ser | ser | essere | être |
| Präsens | sum es est sumus estis sunt |
soi es es somos estes sun |
soy eres es somos sois son |
sou és é somos sois são |
sono sei è siamo siete sono |
suis es est sommes êtes sont |
| Futur | ero eris erit erimus eritis erunt |
essere habo essere habes essere habe essere habemos essere habetes essere haben |
seré serás será seremos seréis serán |
sarò sarai sarà saremo sarete saranno |
serai seras sera serons serez seront |
|
| Imperfekt | eram eras erat eramus eratis erant |
era eras era eramos erates eran |
era eras era éramos erais eran |
era eras era éramos érais eram |
ero eri era eramo erate erano |
étais étais était étions étiez étaient |
| Perfekt | fui fuisti fuit fuimus fuistis fuerunt |
fui fuisti fuiut fummos fostes fueront |
fui fuiste fue fuimos fuisteis fueron |
fui foste foi fomos fostes foram |
fui fosti fu fummo foste furono |
fus fus fut fûmes fûtes furent |
| Zusammengesetztes Perfekt | - - - - - - |
statum habo statum habes statum habe statum habemos statum habetes statum haben |
hé sido has sido ha sido hemos sido habéis sido han sido |
tenho sido tens sido tem sido temos sido tendes sido têm sido |
sono stato sei stato è stato siamo stati siete stati sono stati |
ai été as été a été avons été avez été ont été |
| Konjunktiv | Latein | Vulgärlatein | Spanisch | Portugiesisch | Italienisch | Französisch |
| Präsens | sim sis sit simus sitis sint |
seia seias seia seiamos sites sin |
sea seas sea seamos seáis sean |
seja sejas seja sejamos sejais sejam |
sia sia sia siamo siate siano |
sois sois soit soyons soyez soient |
| Futur | - - - - - - |
fuere fueres fuere fuéremos fuereis fueren |
- - - - - - |
- - - - - - |
||
| Imperfekt | essem esses esset essemus essetis essent |
esse esses esse essemos essetes essen |
fuera/fuese fueras/fueses fuera/fuese fuéramos/fuésemos fuerais/fueseis fueran/fuesen |
fora foras fora fôramos fôreis foram |
fossi fossi fosse fossimo foste fossero |
fusse/ fusses/ fût fussions fussiez fussent |
| Zusammengesetztes Perfekt | - - - - - - |
- - - - - - |
sia stato sia stato sia stato siamo stati siate stati siano stati |
aie été aies été ait été ayons été ayez été aient été |
||
| Plusquamperfekt | fuissem fuisses fuisset fuissemus fuissetis fuissent |
fosse fosses fosse fossemos fossetes fossen |
hubiera/hubiese sido hubieras/hubieses sido hubiera/hubiese sido hubiéramos/hubiéseis sido hubierais/hubieseis sido hubieran/hubieseis sido |
fosse fosses fosse fôssemos fôsseis fossem |
fossi stato fossi stato fosse stato fossimo stati foste stati fossero stati |
eusse été eusses été eût été eussions été eussiez été eussent été |
| Imperativ | - es - - este - |
- sé sea seamos sed sean |
- sois - soyons soyez - |
| bis 240 v. Chr. Frühlatein |
240–75 v. Chr. Altlatein |
75 v. Chr.–1. Jh. Klassisches Latein |
2.–8. Jh. Spätlatein |
9.–15. Jh. Mittellatein |
15.–17. Jh. Humanistisches Latein |
17. Jh. bis heute Neulatein |
Anna Akhmatova et Marina Tsvetaeva
Deux femmes russes poètes prises au coeur de la tourmente russe du début du siècle, deux femmes russes reclues dans leur oeuvre face à un monde hostile. Ces deux femmes russes sont le visage de la Russie ancienne et moderne.
"Qu'une femme russe vaut bien plus, en somme que les hommes russes qui se battent, et que leur chagrin pour les hommes me fait aimer les femmes russes ici-bas."